In het Belgische ondernemingsleven bestaat er een fundamentele spanning tussen enerzijds de contractuele vrijheid van ondernemingen en anderzijds de noodzaak om ondernemingen te beschermen tegen gedragingen die de grenzen van een normale concurrentie- of contractuele verhouding overschrijden.
Een grote opdrachtgever mag zijn commerciële gewicht gebruiken om gunstige voorwaarden te onderhandelen. Een onderneming mag in beginsel ook beslissen met welke leveranciers, onderaannemers of klanten zij samenwerkt, tegen welke prijs zij contracteert en onder welke voorwaarden zij een overeenkomst beëindigt. Het Belgische economisch recht verbiedt immers niet dat ondernemingen over een sterkere onderhandelingspositie beschikken dan hun zakenpartners. Die vrijheid is evenwel niet onbeperkt.
Wanneer een onderneming haar economische positie gebruikt om de mededinging te beperken, kan sprake zijn van misbruik van een machtspositie. Wanneer een onderneming daarentegen misbruik maakt van de bijzondere afhankelijkheid waarin een andere onderneming zich bevindt, kan sprake zijn van misbruik van economische afhankelijkheid, ook wanneer de betrokken onderneming geen dominante positie op de markt inneemt.
Hoewel beide rechtsfiguren op het eerste gezicht sterk op elkaar lijken, verschillen zij fundamenteel wat betreft hun toepassingsvoorwaarden, hun economische uitgangspunt en het bewijs dat moet worden geleverd.
Vooral voor kleine en middelgrote ondernemingen is dat onderscheid van belang. Een vervoersonderneming kan bijvoorbeeld in hoge mate afhankelijk zijn van één opdrachtgever, zonder dat die opdrachtgever een dominante positie op de markt van transportdiensten bekleedt. Omgekeerd kan een onderneming met een dominante marktpositie misbruik maken van die positie tegenover verschillende handelspartners, zonder dat elk van die partners individueel economisch afhankelijk is.
1. Twee afzonderlijke verboden binnen Boek IV WER
De twee rechtsfiguren zijn opgenomen in Boek IV van het Wetboek van economisch recht (WER), dat de bescherming van de mededinging regelt.
Het verbod op misbruik van economische afhankelijkheid werd ingevoerd bij de wet van 4 april 2019 en trad op 22 augustus 2020 in werking. Het was bedoeld om ook ondernemingen te beschermen die tegenover een handelspartner in een kwetsbare positie verkeren, zonder dat die handelspartner noodzakelijk een dominante positie op de relevante markt inneemt.
A. Artikel IV.2 WER: misbruik van een machtspositie
Artikel IV.2 WER verbiedt één of meer ondernemingen misbruik te maken van een machtspositie op de betrokken Belgische markt of op een wezenlijk deel daarvan.
Deze bepaling sluit aan bij artikel 102 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU), wanneer de betrokken gedragingen ook binnen het toepassingsgebied van het Europese mededingingsrecht vallen.
Het begrip machtsmisbruik wordt in de praktijk vaak als verzamelterm gebruikt. Juridisch is het echter belangrijk om nauwkeurig te formuleren: artikel IV.2 WER verbiedt niet het bezit van economische macht als zodanig, maar het misbruik van een machtspositie op een relevante markt.
Een onderneming mag dus groot zijn, een aanzienlijk marktaandeel hebben of een sterke onderhandelingspositie innemen. Zij mag die positie ook gebruiken om efficiënt te concurreren. De bijzondere verantwoordelijkheid van een onderneming met een machtspositie houdt evenwel in dat zij door haar gedrag de daadwerkelijke mededinging niet op onrechtmatige wijze mag ondermijnen.
B. Artikel IV.2/1 WER: misbruik van economische afhankelijkheid
Artikel IV.2/1 WER verbiedt een onderneming of meerdere ondernemingen misbruik te maken van een positie van economische afhankelijkheid waarin één of meer andere ondernemingen zich bevinden, wanneer daardoor de mededinging op de betrokken Belgische markt of op een wezenlijk deel daarvan kan worden aangetast.
De wettelijke definitie staat in artikel I.6, 12bis° WER. Economische afhankelijkheid is een positie van onderworpenheid tegenover één of meer ondernemingen, gekenmerkt door het ontbreken van een redelijk equivalent alternatief dat binnen een redelijke termijn, onder redelijke voorwaarden en tegen redelijke kosten beschikbaar is. Die afhankelijkheid moet de andere onderneming in staat stellen prestaties of voorwaarden op te leggen die onder normale marktomstandigheden niet zouden kunnen worden verkregen.
De wetgever heeft daarmee een belangrijk onderscheid gemaakt. Voor artikel IV.2/1 WER hoeft de betrokken onderneming niet de hele markt te beheersen. Het volstaat dat haar positie tegenover een bepaalde handelspartner een zodanige afhankelijkheid creëert dat zij voorwaarden kan opleggen die zij onder normale concurrentieomstandigheden niet zou kunnen afdwingen.
Dat betekent echter niet dat elke contractuele ongelijkheid of elke eenzijdig opgelegde voorwaarde verboden is. Ook bij economische afhankelijkheid moet er sprake zijn van misbruik én van een mogelijke aantasting van de mededinging.
2. De belangrijkste gelijkenissen
A. Macht is op zichzelf niet verboden
Ondanks het verschil in toepassingsgebied hebben beide verbodsbepalingen een gemeenschappelijke juridische grondslag.
Zowel bij machtspositie als bij economische afhankelijkheid maakt de wet een onderscheid tussen het bestaan van een sterke positie en het misbruik ervan.
Een grote opdrachtgever kan door zijn aankoopvolume betere tarieven bedingen. Een vervoerder die over een schaars gespecialiseerd wagenpark beschikt, kan op zijn beurt een sterke onderhandelingspositie hebben. Een distributeur kan afhankelijk zijn van een bekend merk, terwijl een leverancier afhankelijk kan zijn van één groot verkoopkanaal.
Dergelijke situaties zijn niet automatisch onrechtmatig.
B. Misbruik staat centraal
Beide verbodsbepalingen zijn gericht op misbruik door een onderneming die haar economische positie aanwendt tegenover andere marktdeelnemers.
Voorbeelden kunnen zijn: het opleggen van onbillijke prijzen of contractuele voorwaarden, het zonder voldoende objectieve rechtvaardiging ongelijk behandelen van vergelijkbare handelspartners, het beperken van afzetmogelijkheden of toegang tot de markt, het opleggen van verplichtingen die niet redelijk verband houden met de betrokken transactie en het gebruiken van een sterke positie om concurrenten uit te sluiten of de onderhandelingsvrijheid van handelspartners op onrechtmatige wijze te beperken.
Deze voorbeelden zijn geen automatische vaststellingen van een inbreuk. De beoordeling hangt steeds af van de concrete gedragingen, de relevante markt, de economische context en de mogelijke gevolgen voor de mededinging.
C. Aantasting van de markt
Een essentieel element is dat beide bepalingen deel uitmaken van het mededingingsrecht, en niet uitsluitend van het contractenrecht.
Een onderneming kan zich dus niet beperken tot de stelling dat een bepaalde voorwaarde onbillijk is of dat zij financieel verlies lijdt. Voor toepassing van artikel IV.2 of IV.2/1 WER moet ook worden onderzocht of de gedraging de mededinging op de betrokken markt daadwerkelijk aantast of kan aantasten.
Bij artikel IV.2/1 WER hoeft die aantasting niet reeds volledig te zijn verwezenlijkt: de wet vermeldt uitdrukkelijk dat de mededinging kan worden aangetast. Een concreet aantoonbare potentiële aantasting kan dus volstaan, mits die voldoende onderbouwd is.
De Belgische Mededingingsautoriteit (BMA) is bevoegd om inbreuken op beide bepalingen te onderzoeken en vast te stellen.
3. De fundamentele verschillen
A. Economische machtspositie
Het belangrijkste onderscheid is dat machtspositie betrekking heeft op de economische macht van een onderneming op een relevante markt, terwijl economische afhankelijkheid betrekking heeft op de bijzondere onderworpenheid van een andere onderneming tegenover haar handelspartner.
Bij misbruik van machtspositie vertrekt de analyse van de relevante markt, het marktaandeel, de concurrentiedruk, toetredingsdrempels en andere factoren die de economische macht aantonen.
Bij misbruik van economische afhankelijkheid vertrekt de analyse van de concrete handelsrelatie, de alternatieven, de overstapmogelijkheden en de voorwaarden die de afhankelijke onderneming opgelegd krijgt.
Voor een inbreuk op artikel IV.2 WER moet eerst worden aangetoond dat de betrokken onderneming een machtspositie inneemt op de relevante markt of een wezenlijk deel daarvan.
Een dergelijke positie wordt niet uitsluitend bepaald door de omvang van de onderneming of haar omzet. Van belang is vooral of de onderneming zich in belangrijke mate onafhankelijk kan gedragen van haar concurrenten, afnemers en leveranciers. Daarvoor moeten onder meer de relevante product- en geografische markt worden afgebakend en de concurrentieverhoudingen worden onderzocht. Een hoog marktaandeel kan een belangrijke aanwijzing zijn, maar is niet noodzakelijk op zichzelf doorslaggevend.
Bij artikel IV.2/1 WER ligt het accent anders. De betrokken onderneming hoeft geen dominante marktpositie te bezitten. Het volstaat niettemin evenmin dat zij eenvoudigweg groter is dan haar contractspartner. Er moet een juridisch relevante positie van economische afhankelijkheid bestaan, zoals omschreven in artikel I.6, 12bis° WER: “positie van onderworpenheid van een onderneming ten aanzien van één of meerdere andere ondernemingen gekenmerkt door de afwezigheid van een redelijk equivalent alternatief, beschikbaar binnen een redelijke termijn, en onder redelijke voorwaarden en kosten, die deze of elk van deze ondernemingen toelaten om prestaties of voorwaarden op te leggen die niet kunnen verkregen worden in normale marktomstandigheden“.
Een onderneming kan dus geen machtspositie hebben op de algemene markt en toch een positie van economische afhankelijkheid creëren tegenover één of meer specifieke handelspartners. Dat is precies de situatie waarvoor artikel IV.2/1 WER bijkomende bescherming biedt.
B. Afhankelijkheid
Bij misbruik van machtspositie staat de marktmacht van de betrokken onderneming centraal. De vraag is of zij zich door die positie in belangrijke mate onafhankelijk kan gedragen van andere marktdeelnemers.
Bij economische afhankelijkheid moet daarentegen concreet worden onderzocht of de benadeelde onderneming over een redelijk equivalent alternatief beschikt.
Daarbij zijn onder meer de volgende elementen relevant: omzetconcentratie, beschikbaarheid van alternatieven, overstapkosten, termijn, specifieke investeringen en risico op vergelding.
Geen van deze elementen is op zichzelf doorslaggevend. Een hoog omzetpercentage bij één klant kan sterk bewijs opleveren, maar bewijst niet automatisch economische afhankelijkheid. Omgekeerd sluit een lager percentage afhankelijkheid niet noodzakelijk uit wanneer de betrokken klant toegang biedt tot een onmisbaar distributiekanaal of wanneer reële alternatieven ontbreken.
De wettelijke toets blijft of een redelijk equivalent alternatief binnen een redelijke termijn en tegen redelijke voorwaarden en kosten beschikbaar is.
C. Mededinging
Beide bepalingen vereisen een mogelijke aantasting van de mededinging, maar de economische analyse verschilt.
Bij artikel IV.2 WER wordt onderzocht hoe het gedrag van een dominante onderneming de concurrentie op de relevante markt beïnvloedt. Dat kan bijvoorbeeld gebeuren door concurrenten uit te sluiten, de toegang tot essentiële afzetkanalen te beperken of onbillijke voorwaarden op te leggen die de marktwerking verstoren.
Bij artikel IV.2/1 WER moet worden onderzocht hoe het misbruik van de afhankelijkheidsrelatie de mededinging op de betrokken Belgische markt of een wezenlijk deel daarvan kan aantasten.
Dat onderscheid is belangrijk: het individuele slachtoffer en de markt waarop de mededinging wordt aangetast, zijn niet noodzakelijk hetzelfde.
Een vervoerder kan bijvoorbeeld aanzienlijke schade lijden doordat een opdrachtgever een contract eenzijdig beëindigt. Dat bewijst op zichzelf nog niet dat artikel IV.2/1 WER is geschonden. Er moet eveneens worden aangetoond dat de gedraging de mededinging op de betrokken markt kan aantasten.
Daartegenover kan een gedraging die een individuele onderneming slechts beperkte rechtstreekse schade berokkent, toch mededingingsrechtelijk relevant zijn wanneer zij deel uitmaakt van een praktijk die de concurrentie op de markt kan verstoren.
4. Welke gedragingen kunnen onder de verboden vallen?
A. Onbillijke prijzen en contractuele voorwaarden
Een opdrachtgever kan bijvoorbeeld aan een onderaannemer een tarief opleggen dat economisch niet haalbaar is, terwijl hij tegelijkertijd voorwaarden oplegt die de onderaannemer nauwelijks kan onderhandelen.
Een lage prijs is evenwel niet automatisch een onbillijke prijs in de zin van het mededingingsrecht. Evenmin is een contractueel beding onrechtmatig uitsluitend omdat het nadelig is voor één van de partijen.
De beoordeling vereist een analyse van de omstandigheden waaronder de prijs of voorwaarde wordt opgelegd, de economische context en de mogelijke gevolgen voor de mededinging.
Bij machtspositie moet het misbruik voortvloeien uit de dominante positie op de relevante markt. Bij economische afhankelijkheid moet de mogelijkheid om de onbillijke voorwaarden op te leggen verband houden met de bijzondere onderworpenheid van de handelspartner en het ontbreken van redelijke alternatieven.
B. Discriminatie tussen handelspartners
Een onderneming kan verschillende prijzen of contractvoorwaarden toepassen tegenover verschillende handelspartners. Dat is op zichzelf niet verboden.
Het wordt juridisch problematisch wanneer vergelijkbare prestaties zonder voldoende rechtvaardiging aan ongelijke voorwaarden worden onderworpen en daardoor een concurrentieel nadeel ontstaat, binnen de toepassingsvoorwaarden van de betrokken verbodsbepaling.
Een transportopdrachtgever die bijvoorbeeld aan twee vergelijkbare onderaannemers wezenlijk verschillende voorwaarden oplegt, handelt dus niet automatisch onrechtmatig. De verschillen kunnen gerechtvaardigd zijn door volumes, dienstverlening, risico’s of andere objectieve factoren.
De vraag is of de ongelijke behandeling economisch en juridisch verantwoord kan worden en of de toepasselijke voorwaarden voor misbruik vervuld zijn.
C. Weigering of beëindiging van een handelsrelatie
Een onderneming heeft in beginsel de vrijheid om niet te contracteren of een handelsrelatie te beëindigen overeenkomstig de toepasselijke contractuele regels.
Die vrijheid kan evenwel worden begrensd door het mededingingsrecht. Een weigering om te leveren, aan te kopen of verder samen te werken kan bijvoorbeeld problematisch zijn wanneer zij deel uitmaakt van een misbruikpraktijk door een dominante onderneming of door een onderneming die haar positie van economische afhankelijkheid uitbuit.
Bij de beoordeling moeten de aard van de relatie, de bestaande contractuele verplichtingen, de beschikbaarheid van alternatieven en de gevolgen voor de concurrentie worden onderzocht.
Een opzegging die contractueel onregelmatig is, vormt overigens niet automatisch een inbreuk op artikel IV.2 of IV.2/1 WER. Het contractenrecht en het mededingingsrecht beantwoorden verschillende vragen.
5. Handhaving en sancties
De Belgische Mededingingsautoriteit is bevoegd om inbreuken op artikel IV.2 en artikel IV.2/1 WER te onderzoeken en vast te stellen.
Bij een inbreuk op artikel IV.2 WER kunnen geldboeten worden opgelegd die in beginsel kunnen oplopen tot 10% van de omzet van de betrokken ondernemingen of ondernemingsverenigingen. Voor misbruik van economische afhankelijkheid voorziet artikel IV.70, § 2 WER in een specifiek maximum van 2% van de omzet. De wettelijke regeling voorziet daarnaast in dwangsommen en in mogelijkheden voor voorlopige maatregelen.
Een onderneming die zelf schade heeft geleden, kan daarnaast onder de toepasselijke voorwaarden een vordering tot schadevergoeding instellen. Daarbij moet rekening worden gehouden met de bijzondere regels voor schadevorderingen wegens inbreuken op het mededingingsrecht, opgenomen in Boek XVII WER.
Het is belangrijk de bevoegdheden van de BMA en die van de burgerlijke rechter te onderscheiden. De BMA handhaaft het mededingingsrecht in het algemeen belang en kan sancties opleggen, maar kent niet zelf de individuele schadevergoeding toe aan de benadeelde onderneming.